Απόψεις

Η ιστορία ενός επιβιώσαντα της ψυχιατρικής: 40 χρόνια αυτόπτης μάρτυρας στο θέμα της Αξιοπρέπειας των Ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας

Του David Oaks - 29 Οκτωβρίου 2015


 Με αφορμή την φετινή Παγκόσμια Ημέρα για την Ψυχική Υγεία, το Mental Health Innovation Network τρέχει για έναν μήνα μία σειρά δημοσιεύσεων (#WMHD2015 Blog Series) που δίνουν έμφαση στην αξιοπρέπεια σε τέσσερεις περιοχές της παγκόσμιας ψυχικής υγείας στους οποίους η αξιοπρέπεια θίγεται ή περιορίζεται συχνότερα. Το υπο-θέμα αυτής της εβδομάδας είναι η «Συνηγορία Ληπτών Υπηρεσιών»

 Ο  David Oaks είναι συνήγορος ληπτών υπηρεσιών με περισσότερα από 40 χρόνια εμπειρία στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ψυχική υγεία. Είναι επίσης πρώην διευθυντής του MindFreedom International.

Επικοινωνήστε μαζί του μέσω του Twitter @davidwoaks ή επισκεφθείτε την ιστοσελίδα του: http://www.davidwoaks.com


 

Τον προηγούμενο μήνα έγινα 60 ετών. Ευτυχώς περίπου 16 καλοί φίλοι, ανάμεσα τους και η καταπληκτική μου σύζυγος η Debra, φρόντισαν να κάνουν αυτή την ηλικιακή μετάβαση διασκεδαστική και ευχάριστη. Μαζευτήκαμε γύρω απ’ ένα μεγάλο τραπέζι για σούσι, ήπιαμε σάκε και φάγαμε κέικ σοκολάτας.  

 Αυτό το μικρό πάρτι ήταν πολύ διαφορετικό απ’ ότι ήταν όταν ήμουν 20, πριν 40 χρόνια, που ήμουν στο κολλέγιο. Αυτή ήταν η χρονιά που άρχισα να βιώνω δυσκολίες στην ζωή μου που οδήγησαν σε πέντε νοσηλείες σε ψυχιατρικά νοσοκομεία. Περίπου 12 ψυχίατροι θα μου έδιναν διάφορες διαγνώσεις, όπως ψυχωτικός, σχιζοφρενής, με μείζονα κατάθλιψη και διπολικός (τότε το έλεγαν μανιακή κατάθλιψη). Συχνά βρέθηκα για κάποιες μέρες σε δωμάτια απομόνωσης, μ’ ένα στρώμα μόνο στο πάτωμα. Δεν ήταν μόνο μια φορά που πέντε άτομα προσωπικού που με κράτησαν για να μου γίνει βίαια ένεση μ’ ένα ισχυρό ψυχιατρικό φάρμακο.   

 Στην τελευταία μου χρονιά στο κολλέγιο, ένας φορέας εθελοντών του κολλεγίου μου έδωσε μία θέση ως εκπαιδευόμενο σε μία ομάδα συνηγορίας για λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Αυτή η εκπαίδευση έγινε η καριέρα μου για τις επόμενες τέσσερεις δεκαετίες. Είχα την μοναδική τιμή να παρακολουθήσω χιλιάδες επιβιώσαντες της ψυχιατρικής να περνούν ακραίες και δυσβάστακτες πνευματικές καταστάσεις, να υποστηρίζουν ο ένας τον άλλο ως ισότιμα και στοργικά άτομα και να ευημερούν με τη βοήθεια του πνεύματός τους.  

 Εξαιτίας αυτού που πολλοί από εμάς αποκαλούν το Κίνημα της Τρέλας (The Mad Movement), έχω συναντήσει ηγέτες ληπτών/ καταναλωτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε εννιά χώρες, πλούσιες και φτωχές, οι οποίοι με συμμάχους στις ψυχιατρικές και νομικές κοινότητες, έχουν απευθυνθεί επανειλημμένα σε οποιονδήποτε ήταν διαθέσιμος να ακούσει. Παρότι οι λεπτομέρειες και οι ακριβείς απόψεις διαφοροποιούνται αρκετά, έχω ακούσει μερικές απ’ αυτές τις θεματικές κατά την διάρκεια της 40χρονης ιστορίας μου:  

 

1.       Δεν παραιτούμαστε από την προσπάθεια για διάλογο με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας

 Στη χώρα μου, τις Η.Π.Α., όπως και σ’ άλλες χώρες και διεθνώς, έχω δει επιβιώσαντες της ψυχιατρικής και λήπτες/ καταναλωτές υπηρεσιών ψυχικής υγείας να οργανώνουν τις δυνάμεις τους και να επιδιώκουν να έχουν έναν εύλογο διάλογο με τους οργανισμούς που εκπροσωπούν τους ψυχιάτρους και τους ψυχολόγους.  

 Παρά τις ακραίες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στις οποίες περιλαμβάνονται αγριότητες όπως τα αναγκαστικά ηλεκτροσόκ, άδικοι χρόνιοι εγκλεισμοί, μηχανικές καθηλώσεις τεσσάρων και πέντε σημείων κλπ, οι επιβιώσαντες έχουν δείξει απίστευτη αυτοσυγκράτηση και ευελιξία επιδιώκοντας επιτυχώς έναν διάλογο με τους επαγγελματίες.

 Δυστυχώς, με κάποιες ενθαρρυντικές εξαιρέσεις, έχω δει ότι αυτή η προσπάθεια προσέγγισης από τους καταναλωτές/ λήπτες σαφώς παραβλέπεται από τους εθνικούς και διεθνείς οργανισμούς επαγγελματιών ψυχικής υγείας.

 Βέβαια, μόνο ένα ποσοστό των επαγγελματιών ψυχικής υγείας εμπλέκεται σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ωστόσο, κάθε ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας έχει την προσωπική ευθύνη να φροντίσει ώστε οι οργανισμοί που τους εκπροσωπούν λαμβάνουν υπόψη τα θέματα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είχα την ευχαρίστηση να γίνω φίλος με δεκάδες ψυχίατρους και ψυχολόγους που τους απασχολεί η ενδυνάμωση μας. Αλλά οι ομάδες που εκπροσωπούν επαγγελματίες ψυχικής υγείας έχουν υπάρξει σχεδόν καθολικά σιωπηροί, από τους περιφερειακούς ηγέτες ως τους κορυφαίους ηγέτες. 

 

2. Θέτουμε σε αμφισβήτηση την γλώσσα που χρησιμοποιείται για εμάς

 Μετά από τη συμμετοχή σε εκατοντάδες συναντήσεις ατόμων με προσωπική εμπειρία φροντίδας ψυχικής υγείας, φαίνεται ότι πολλές από τις συναντήσεις μας ξεκινούν με μία συζήτηση σχετικά με την γλώσσα. Μερικά άτομα ενοχλούνται κάπως γιατί φαίνεται ότι δεν υπάρχουν οι κατάλληλες λέξεις για να μας περιγράψουν. Ωστόσο, αυτό δεν αφορά την «πολιτική ορθότητα». Αντίθετα, όσο ατελής και αν είναι η προσπάθεια να επαναπροσδιορίσουμε τους εαυτούς μας, οι άνθρωποί μας αναζητούν την προσωπική τους ενδυνάμωση και ένα πρώτο βήμα γι’ αυτό είναι να ανοίξουν τα θέματα ορολογίας.   

 Τα άτομα μπορεί να αποδέχονται ή να απορρίπτουν τις ψυχιατρικές διαγνώσεις για τους ίδιους. Μπορεί να αποδέχονται ή να απορρίπτουν τους όρους που μας αποδίδει το κοινό. Αλλά μπορούμε να έχουμε επίδραση στους όρους που χρησιμοποιούμε για τους εαυτούς μας.

 Είμαστε επιβιώσαντες της ψυχιατρικής; Καταναλωτές ψυχικής υγείας; Λήπτες υπηρεσιών; Εμείς θα αποφασίσουμε. Εντωμεταξύ, τι λέτε να σταματήσουμε να αποκαλούμε ο ένας των άλλο «φυσιολογικός» ή «ψυχικά ασθενής»; Το να περιγράφουμε ο ένας τον άλλο με μη επιστημονικές,  ασαφείς, δυσφημιστικές ετικέτες πλήττει την ψυχική μας υγεία και ευημερία.  

 

3. Είμαστε το 100%!

 Ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να αποστερήσεις μία ομάδα από την αξιοπρέπεια της είναι να τη διαιρέσεις και να τους αντιμετωπίσεις άνισα. Όπως έχουν δείξει και άλλοι συνήγοροι, είναι υπέροχο να εξαίρεις τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων σε σχέση με το χρώμα, την κουλτούρα, το φύλο, το ιστορικό υπόβαθρο κλπ. Ωστόσο, όταν οι διαφορές προβάλλονται υπερβολικά και γίνονται διαχωριστικά τείχη, η καταπίεση μπορεί να επικρατήσει.  

 Η πιο δύσκολη και η πιο πολύτιμη γνώση που απέκτησα τις τέσσερεις δεκαετίες στο Κίνημα της Τρέλας είναι ότι κάθε ανθρώπινο ον, από την κοιλιά της μάνας του ως τον τάφο, 24 ώρες την μέρα, επτά μέρες την εβδομάδα, παλεύει πάντα με δυσβάστακτες, απειλητικές για τη ζωή, ψυχολογικές και συναισθηματικές προκλήσεις. Ναι, είμαστε όλοι διαφορετικοί. Αλλά, όπως και η περιβαλλοντολογική κρίση μας δείχνει όλο και περισσότερο κάθε μέρα, το να είσαι άνθρωπος σημαίνει να μπορείς να ανταπεξέλθεις στην ανάρρωση από τις μυστηριώδεις, άγνωστες δυσκολίες του μυαλού μας.

 

 ΠΗΓΗ: mhinnovation.net 

SYMPOSIUM ON THE HUMAN RIGHTS OF PERSONS WITH PSYCHOSOCIAL DISABILITIES

Forgotten Europeans symposium No 5

Challenges in the implementation of the right to independent living and to live in the community for persons with psychosocial disabilities

Lessons from the reform of the psychiatric services and the economic crisis in Greece, Stelios Stylianidis, Association for Regional Development and Health

 

 

Φ. Τσαλίκογλου - Στ. Στυλιανίδης: «Το success story της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης είναι μια φούσκα»

Μια συζήτηση με τη Φωτεινή Τσαλίκογλου και τον Στυλιανό Στυλιανίδη για το πρόγραμμα κατάργησης των δημόσιων ψυχιατρείων, τη θεραπευτική αντιμετώπιση των πασχόντων και το «σύνδρομο της ανεργίας»
Φ. Τσαλίκογλου - Στ. Στυλιανίδης: «Το success story της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης είναι μια φούσκα»
 
Μια άλλη ψυχιατρική είναι δυνατή, ιδίως σήμερα που η κατάθλιψη στην Ελλάδα υπερβαίνει το 13,1%, λένε ο Στέλιος Στυλιανίδης και η Φωτεινή Τσαλίκογλου
     

Την εποχή που η επικράτηση των ψυχικών ασθενειών αυξάνεται κατακόρυφα στη χώρα μας, που μόνο ένας στους τέσσερις Ελληνες που πάσχουν από μια σοβαρή ψυχοπαθολογική ασθένεια έχει τη δυνατότητα για θεραπεία, την ίδια στιγμή περικόπτονται δραματικά οι πόροι στον χώρο της ψυχικής υγείας.

Σε μια περίοδο που η οικονομική αβεβαιότητα και ανασφάλεια, που πλήττει ένα σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού, δημιουργεί το υπόβαθρο για ραγδαία αύξηση και των ψυχικών ασθενειών, η Πολιτεία αδυνατεί να αντιληφθεί τη σημασία της πρόληψης.

Τον Απρίλιο του 2013 υπεγράφη στις Βρυξέλλες μνημόνιο συνεργασίας, το σύμφωνο Αντόρ, μεταξύ του τότε υπουργού Υγείας κ. Ανδρέα Λυκουρέντζου και του επιτρόπου Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων κ. Λάζλο Αντόρ. Στο συγκεκριμένο μνημόνιο προβλέπεται, στο πλαίσιο της μεταρρύθμισης στην ψυχική υγεία που έχει ξεκινήσει από τη δεκαετία του '90, το κλείσιμο και των υπόλοιπων τριών δημόσιων ψυχιατρείων ως το τέλος του 2015.

Παρά τα μεγάλα βήματα αποασυλοποίησης που έγιναν με τη δημιουργία 412 ξενώνων σε όλη τη χώρα, αυτή τη στιγμή οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τη συνέχιση του προγράμματος. Πέρα όμως από τις ευθύνες του κράτους υπάρχουν και ευθύνες της ίδιας της ψυχιατρικής κοινότητας που μεγάλο μέρος της έμεινε αδιάφορο ή και εχθρικό απέναντι σε αυτή την προσπάθεια.

Η καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο και συγγραφέας κυρία Φωτεινή Τσαλίκογλου και ο καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, επιστημονικός διευθυντής ΕΠΑΨΥ κ. Στυλιανός Στυλιανίδης με αφορμή και την παγκόσμια ημέρα ψυχικής υγείας, 10 Οκτωβρίου, καταθέτουν τις απόψεις τους για τη μεταρρύθμιση στην ψυχική υγεία, την αποασυλοποίηση, τις παρενέργειες της κρίσης στον ψυχισμό του ατόμου αλλά αναφέρονται και στις δομές που λειτούργησαν, παρά τα προβλήματα, οι οποίες δείχνουν ότι υπάρχει και άλλος δρόμος που μπορεί να οδηγήσει τον πάσχοντα μακριά από τα σκοτεινά μονοπάτια χωρίς να τον στιγματίζει.

Ποιο είναι το όριο μεταξύ του ψυχικά υγιούς και του ψυχικά ασθενούς;

Φωτεινή Τσαλίκογλου
: «Δέχομαι αυτό που έλεγε ο Φρόιντ ότι δεν υπάρχει σαφής διαχωριστική γραμμή. Το κριτήριο που μας διαφοροποιεί είναι ποσοτικό και όχι ποιοτικό. Δηλαδή οι ίδιοι μηχανισμοί διέπουν το λεγόμενο υγιές και το λεγόμενο παθολογικό. Εκείνο που διαφέρει είναι το θέμα του ποσοστού, του βαθμού απόκλισης».

Στυλιανός Στυλιανίδης:
«Επειτα από 35-40 χρόνια που κάνω αυτή τη δουλειά, περίπου ξέρω τι είναι παθολογία, δεν ξέρω τι είναι ψυχική υγεία. Και οι ψυχίατροι δεν έχουν μάθει να προάγουν την ψυχική υγεία, έχουν μάθει να επιδιορθώνουν, κατά την έννοια του Φουκό, την αρρώστια. Ο Σαρτρ έλεγε το εξής: "Το σημαντικό δεν είναι αυτό που γίνεται στον άνθρωπο, αλλά τι το κάνει ο ίδιος αυτό που γίνεται". Που σημαίνει ότι η ψυχιατρική έχει χάσει από τη ματιά της την ικανότητα να αφουγκράζεται την υποκειμενική οδύνη η οποία συναρθρώνεται συστηματικά, πολύπλοκα, καθημερινά, με την κοινή πραγματικότητα».

Τσαλίκογλου:
«Εδώ ακριβώς εστιάζεται το μεγάλο στοίχημα: πώς να ξεφύγεις από αυτή την κατίσχυση του καθαρά ιατρικού βλέμματος που συρρικνώνει τον πλούτο της εμπειρίας του ψυχικά πάσχοντος, χωρίς όμως να φτάσεις στο άλλο άκρο, στην παγίδα της ρομαντικοποίησης της τρέλας, της άρνησης της οδύνης ή στην εξιδανίκευση. Να ξεφύγεις δηλαδή από αυτές τις δύο παγίδες. Από τη μία η ιατρικοποίηση και από την άλλη η εξιδανίκευση. Γιατί ακόμη και αν έχει διαγνωστεί ως ψυχικά άρρωστο το άτομο, παραμένει υποκείμενο και όχι αντικείμενο της διαταραχής του».

Στυλιανίδης:
«Αν ως ψυχίατροι-θεραπευτές είμαστε ανίκανοι να μπούμε έστω και ελάχιστα στη θέση του άλλου, στο βίωμα της οδύνης του, χωρίς ολοκληρωτικά να βουτηχτούμε, να εμποτιστούμε με αυτό, τότε δεν μπορούμε να κάνουμε θεραπευτική εργασία. Απλώς λειτουργούμε σαν εξαρτήματα μιας τεράστιας μηχανής, αγνοώντας εκείνο που ονομάζουμε "βιωμένη εμπειρία" και από τους δύο ανθρώπους - τον γιατρό και τον ασθενή -, οι οποίοι συναντώνται σε έναν χώρο μια δεδομένη στιγμή. Και αυτός ο χώρος δεν είναι απαραίτητα το ψυχιατρικό άσυλο».
 
Για  να αποφευχθεί η βαρβαρότητα του ασύλου έχουν ξεκινήσει προσπάθειες αποσυλοποίησης, βασικός άξονας της οποίας είναι η τομεοποίηση των υπηρεσιών ψυχικής Υγείας. Τι γίνεται στην κατεύθυνση αυτή;

Στυλιανίδης
: «Εδώ και έναν χρόνο στο κέντρο ημέρας της ΕΠΑΨΥ, στο Μαρούσι, έχουμε συγκροτήσει μια ομάδα δράσης κατοίκων βάσει ενός αγγλικού μοντέλου, που πραγματοποιεί άμεση παρέμβαση σε ασθενείς που δεν έχουν ακολουθήσει "ψυχιατρική καριέρα". Σε ασθενείς που έγινε αυτή η συστηματική παρέμβαση μέσα από ένα ολιστικό μοντέλο φροντίδας και παράλληλα εξατομικευμένο, με τη συνεργασία της οικογένειας και του κοινωνικού περιβάλλοντος είχαμε μείωση των νοσηλειών σε ποσοστό 92% με 95%. Αυτοί οι ασθενείς δεν χρειάστηκαν, μέσα από υποτροπή, να επανεισαχθούν σε ψυχιατρικό νοσοκομείο ούτε στο ψυχιατρικό τμήμα γενικού νοσοκομείου. Αντιμετωπίστηκε η κρίση στο σπίτι. Αλλά με τη συνεχή παρουσία της ψυχιατρικής φροντίδας, μέσα στην οικογένεια. Αρα, μια άλλη ψυχιατρική είναι δυνατή. Γιατί εδώ μπερδεύουμε τις δομές, την οργάνωση των υπηρεσιών με την ουσία της θεραπευτικής πράξης και την εφαρμογή ενός εξατομικευμένου σχεδίου φροντίδας και αποκατάστασης».
 
Τελευταίες έρευνες έχουν δείξει ότι τα χρόνια της κρίσης σοβαρά ασθενείς εγκαταλείπουν τη θεραπεία τους. Μήπως η ψυχική υγεία έχει γίνει πολυτέλεια;

Στυλιανίδης:
«Υπάρχει μια εγγενής αντίφαση σε αυτό που ρωτάτε. Πρώτον, την εποχή που η επικράτηση των ψυχικών διαταραχών αυξάνεται κατακόρυφα, την εποχή που η κατάθλιψη στην Ελλάδα υπερβαίνει το 13,1%, και έχουμε δεδομένα μέσα από επιδημιολογική έρευνα ότι μόνο 1 στους 4 Ελληνες που πάσχουν από μια σοβαρή ψυχοπαθολογία έχει δυνατότητα για θεραπεία, το κράτος επιβάλλει τις τραγικότερες περικοπές στον προϋπολογισμό, στους πόρους και την αποδυνάμωση του συνόλου των υπηρεσιών της ψυχικής υγείας. Αρα, η απάντηση που έχω να σας δώσω είναι μια κραυγή όχι καταγγελίας μόνο, αλλά και απελπισίας, και ίσως και μια πρόταση ότι με λιγότερους πόρους μπορούμε να κάνουμε μια άλλου τύπου παρέμβαση στην κοινότητα για να αντιμετωπίσουμε πραγματικά την οδύνη των ανθρώπων».

Τσαλίκογλου:
«Η αντίφαση είναι ότι το ίδιο το σύστημα που δημιουργεί αυτή την οδύνη καλείται τώρα να θεραπεύσει αυτό που το ίδιο προκάλεσε. Είναι σαν να θέλουμε μια ακατάσχετη αιμορραγία να τη θεραπεύσουμε με αραχνοΰφαντες γάζες».

Στυλιανίδης
: «Για να γίνει η μεταρρύθμιση, για να μειωθεί, όπως λέει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το χάσμα μεταξύ αναγκών και απαντήσεων, χρειάζονται πέντε πράγματα: πόροι, συναίνεση, ύπαρξη πολιτικής βούλησης, εκπαιδευμένο προσωπικό και ηθικά κριτήρια, προκειμένου να γίνει αυτή η παρέμβαση. Δεν έχουμε τίποτε από τα πέντε στην Ελλάδα. Αρα, το success story της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης είναι μια φούσκα η οποία θα σκάσει με τη μορφή ανθρωπιστικής κρίσης στα μάτια μας τους επόμενους μήνες».
 
Ως αντίλογο θα μπορούσε να αντιτάξει κάποιος ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση, μέσω του προγράμματος ΨΥΧΑΡΓΩΣ, έχει δώσει τα τρία τελευταία χρόνια περίπου 100 εκατ. ευρώ στην Ελλάδα ώστε να δημιουργηθούν οι δομές και ως το 2016 να κλείσουν τα ψυχιατρικά ιδρύματα, να αρχίσει η αποασυλοποίηση.

Στυλιανίδης
: «Εχει αρχίσει. Εχουν ήδη κλείσει πέντε ψυχιατρικά νοσοκομεία, αλλά χωρίς τις αντίστοιχες περιφερειακές δομές».
 
Τότε γιατί δεν λειτούργησε το πρόγραμμα; Κλείνοντας το Δρομοκαΐτειο και το Δαφνί λέγεται ότι το «πρόβλημα» θα μετατεθεί στην οικογένεια και στον δρόμο…

Στυλιανίδης
: «Η ευθύνη είναι κυρίως της ελληνικής πολιτείας. Παρά τις επανειλημμένες παρεμβάσεις εξωτερικών αξιολογητών, του ΠΟΥ, της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ξένων οργανισμών, ποτέ δεν υπήρξε, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων σε επίπεδο υπουργών Υγείας, εκείνη η πολιτική βούληση που θα μπορούσε να επιβάλει τα απολύτως αναγκαία για να λειτουργήσει αυτή η μεταρρύθμιση. Ποια είναι αυτά; Πόροι, συνεχής αξιολόγηση, λογοδοσία και διαρκής παρακολούθηση των έργων. Ολο αυτό το τεράστιο πρόγραμμα εν μέρει είχε επιτυχίες στον βαθμό που έκλεισαν κάποια άσυλα, έγιναν δομές στην κοινότητα, δεν είμαστε εκεί που ήμασταν το 1988, έφτασε πια αυτό το σύστημα να διαπραγματεύεται - προκειμένου να απορροφηθούν τα υπόλοιπα κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ενωσης - το κλείσιμο των υπολοίπων ψυχιατρείων με έναν τρόπο στον αντίποδα της πραγματικής ουσίας του αποϊδρυματισμού».

Τσαλίκογλου:
«Εγώ δεν ξέρω ποιος φταίει, μια και είμαι έξω από όλα αυτά, το μόνο που ξέρω και είμαι ξεκάθαρη είναι ότι ο μόνος που δεν φταίει είναι ο ψυχικά ασθενής, χάριν του οποίου, υποτίθεται, έγιναν όλα αυτά. Κινδυνεύει να γίνει ένα πεταμένο κορμί ή ένα προς αξιοποίηση εμπόρευμα».

Στυλιανίδης
: «Η ίδια η ψυχιατρική κοινότητα, η κοινότητα των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, η μεγάλη πλειοψηφία των ψυχιάτρων και της ψυχιατρικής κοινότητας, έμειναν αδιάφοροι, μια εχθρική μειοψηφία, βαθιά αδιάφορη και παγερή απέναντι σε ό,τι διαδραματίζονταν».
 
Χρειάζονταν παραπάνω χρήματα;

Στυλιανίδης
: «Πολύ παραπάνω. Τετραπλάσια. Διότι αν δεν επενδύσεις στην Υγεία, τότε διαχειρίζεσαι την αρρώστια. Τετραπλάσιοι πόροι αλλά με την αντίστοιχη βούληση και τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Οπου έγιναν πετυχημένες μεταρρυθμίσεις έτσι έγιναν. Η απορροφητικότητα των ευρωπαϊκών κονδυλίων στον χώρο της ψυχικής υγείας ήταν η υψηλότερη δυνατή σε σύγκριση με άλλους τομείς στους οποίους πήραμε ευρωπαϊκά χρήματα».
 
Οι ξενώνες λειτούργησαν;

Στυλιανίδης
: «412 ξενώνες σε όλη την Ελλάδα».

Τσαλίκογλου
: «Θα ήθελα να πω κάτι εδώ για το παράδοξο να επιστρέφουμε στην αρχική λειτουργία του ασύλου. Το άσυλο μέσα από τη θεραπευτική του λειτουργία είναι γέννημα του διαφωτισμού. Με τα ιδεώδη του διαφωτισμού για την προστασία της ελευθερίας του ατόμου εμφανίζεται σαν ένας χώρος-καταφύγιο, θαλπωρής και περίθαλψης. Στη συνέχεια το άσυλο πήρε την αρνητική χροιά που γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά και φθάνουμε τώρα, εν όψει των όρων με τους οποίους που γίνεται αυτή η αποασυλοποίηση να φαντάζει θελκτική η παλαιά και λησμονημένη μορφή του. Αυτό είναι το παράδοξο και η ειρωνεία της ιστορίας. Να απομακρυνόμαστε και να νοσταλγούμε την αρχική λειτουργία της έννοιας του ασύλου ως καταφύγιο, το οποίο παύει μεν να υπάρχει χωρίς όμως να αντικαθίσταται από την άλλη δομή που θα μπορούσε μέσα στην κοινότητα να προσφέρει το καταφύγιο, την περίθαλψη και τη θεραπεία».

Στυλιανίδης
: «Εχει όμως αποδειχθεί ότι και στην Ελλάδα υπήρξαν ενδιάμεσες δομές, οικοτροφεία, ξενώνες, θεραπευτικά διαμερίσματα, ένταξη ασθενών σε κοινωνικούς θεσμούς».
 
Εχετε ένα προσωπικό παράδειγμα. Το Νταού Πεντέλης. Πώς λειτούργησε;

Στυλιανίδης
: «Υπήρξα διοικητής στο Νταού Πεντέλης από το 2001 ως το 2004. Οι αντιστάσεις για τον μετασχηματισμό του ασύλου, που ήταν η Λέρος των παιδιών και των εφήβων στην Αττική, ήταν πολλαπλές. Αντιστάσεις από το προσωπικό, από το διοικητικό προσωπικό, το ιατρικό, το θεραπευτικό και τρομερές αντιστάσεις από την κοινότητα μιας και υπήρχε μία οργανωμένη διαπλοκή Δήμου Ραφήνας με πολλαπλά συμφέροντα και άτυπα δίκτυα για την τροφοδοσία του Ιδρύματος».
 
Δεν φτάνει δηλαδή η ψυχική καταπόνηση των ασθενών, έχουν και εμπορική αξία…

Στυλιανίδης:
«Απολύτως. Θυμάμαι χαρακτηριστικά και αναρωτιέμαι τι είδους αποϊδρυματισμός είναι αυτός που επαγγέλλεται το υπουργείο Υγείας όταν δημιουργείται ένας ξενώνας αυτιστικών στην κοινότητα και αυτή τη στιγμή, για οικονομικούς λόγους, μεταφέρονται τα 12 αυτιστικά παιδιά στον χώρο που κάναμε όλη αυτή την προσπάθεια να τα προετοιμάσουμε για να βγουν. Αυτό είναι καρικατούρα, είναι ο ψυχικός θάνατος αυτών των ατόμων».
 
Φτάνουμε λοιπόν στο 2015-16 που κλείνουν και τα τελευταία ψυχιατρικά ιδρύματα. Παράλληλα παύει και η χρηματοδότηση. Αυτές οι δομές που έχουν γίνει πώς θα λειτουργήσουν;

Στυλιανίδης:
«Αυτό το ερώτημα θα πρέπει να το θέσετε στο υπουργείο Υγείας. Οταν υποβάλαμε το σχέδιο αναθεώρησης του ΨΥΧΑΡΓΩΣ με τον καθηγητή Μαυρέα, πριν δύο χρόνια, είχαμε θέσει οκτώ προϋποθέσεις για να κλείσουν τα τρία εναπομείναντα ψυχιατρικά νοσοκομεία. Μία από αυτές τις προϋποθέσεις ήταν η πλήρης ανάπτυξη των κοινοτικών δομών σε όλα τα επίπεδα, η ανάπτυξη των ψυχιατρικών τμημάτων στα γενικά νοσοκομεία. Δεν πρέπει να κλείσουν τα ψυχιατρικά νοσοκομεία εάν δεν υπάρξουν αυτές οι προϋποθέσεις».
 
Δηλαδή, 30 χρόνια μετά είμαστε εκεί από όπου ξεκινήσαμε;

Στυλιανίδης
: «Θα έλεγα πως όχι. Μάθαμε πάρα πολλά αλλά νομίζω ότι η σημερινή κυβέρνηση αρνείται να μάθει κάτι από την ιστορία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στη χώρα. Κλείνουν τα μάτια γιατί νομίζω ότι, πολύ απλά, εκτελούν εντολές. Δεν κάνουν μεταρρύθμιση. Κατ' εξοχήν το πρόβλημα είναι πολιτικό. Βεβαίως είναι ψυχιατρικό και κοινοτικό».

Τσαλίκογλου
: «Θα έλεγα ότι αυτό το δίλημμα, του να πρέπει να παραμείνουν ανοικτά τα ψυχιατρεία ενώ γνωρίζουμε τον τρόπο λειτουργίας τους, παραπέμπει στο διπλό αδιέξοδο που είναι και κεντρικό σύμπτωμα της σχιζοφρένειας. Είναι ένα εντελώς σχιζοφρενικό δίλημμα. Πολύ περισσότερο που βρισκόμαστε μπροστά σε ένα νέο φαινόμενο αστεγοποίησης».

Στυλιανίδης
: «Εδώ να πούμε ότι υπερτονίζουμε κάτι. Υπάρχει αυτός ο κίνδυνος της ανθρωπιστικής κρίσης υπάρχει όμως και ο κίνδυνος των νέων χρόνιων ασθενών. Μια τέτοια κρίση, χωρίς δομές, χωρίς απαντήσεις, παράγει με εντυπωσιακά υψηλή ταχύτητα νέους ασθενείς οι οποίοι και αυτοί θα μείνουν στα αζήτητα. Στην ουσία, η απόσταση μεταξύ αναγκών και απαντήσεων από το σύστημα παραμένει δραματικά μεγάλη. Θα μιλήσω με οικονομικούς όρους μια και όπως φαίνεται είναι ο λόγος που σήμερα ακούγεται περισσότερο από όλους. Ξέρετε πόσο στοιχίζει, διά βίου, ένας ασθενής που πάσχει από σχιζοφρένεια; Πέντε φορές περισσότερο απ' ό,τι στοιχίζει ο καρδιοπαθής που έχει κάνει τρία μπαϊπάς. Ξέρετε πόσο στοιχίζει στο δημόσιο σύστημα Υγείας ένας μη θεραπευόμενος καταληπτικός χρόνιος ασθενής; Τουλάχιστον τρεις με τέσσερις φορές πάνω από εκείνον που νοσηλεύεται για τρέχουσα πάθηση σε μια παθολογική κλινική. Ολο αυτό δεν είναι κόστος; Δεν είναι λοιπόν μια απόλυτη τυφλότητα να μην μπορούμε να αντιμετωπίσουμε συνολικά σαν σύστημα αυτή την τεράστια πρόκληση; Λύσεις υπάρχουν, τεχνικές υπάρχουν, θεραπείες υπάρχουν, δεν υπάρχει ούτε πολιτική βούληση ούτε συναίνεση για να αντιμετωπίσουμε το ανθρωπιστικό ζήτημα της νεοφιλελεύθερης βίας».
 
«Για να καταφέρεις να σταθείς στα πόδια σου, πρέπει να υπάρχει κάτι να πιστέψεις»

Η κρίση μάς έφερε μπροστά και σε μια νέα πραγματικότητα. Σύμφωνα με τις τελευταίες μετρήσεις έχουμε αύξηση στις αυτοκτονίες, στα άτομα που πάσχουν από κατάθλιψη. Παράλληλα έχει εγκατασταθεί το καθεστώς αβεβαιότητας. Είναι χαρακτηριστικό πως σε προβληματικές εταιρείες περισσότερα φαινόμενα ψυχικών διαταραχών παρατηρήθηκαν σε αυτούς που έμειναν και εργάζονταν παρά σε εκείνους που είχαν απολυθεί.

Τσαλίκογλου
: «Βρισκόμαστε μπροστά σε αυτό που έχω ονομάσει ως σύνδρομο ανεργίας, που δεν πλήττει μόνο τους ανέργους. Να σημειώσω εδώ ότι το 40% έως 50% των ανέργων, ένας στους δύο, έχουν κάποια μορφή ψυχολογικής διαταραχής και δεν είναι να απορεί κανείς γιατί στην εργασιοκεντρική εποχή που ζούμε το να έχεις ένα επάγγελμα δεν σημαίνει να έχεις μόνο τα προς το ζην, σημαίνει να έχεις μία ταυτότητα, μία αξιοπρέπεια, ένα στάτους απέναντι στον εαυτό σου, στην οικογένειά σου, στο βλέμμα του άλλου. Η ανασφάλεια λοιπόν δεν πλήττει μόνον αυτούς που χάνουν την εργασία τους αλλά και τους νυν εργαζομένους οι οποίοι ταυτίζονται με τους απολυμένους και ζουν σε μια ενδιάμεση κατάσταση. Ούτε ακριβώς εργαζόμενοι, γιατί αυτό που έχουν σήμερα φοβούνται ότι δεν θα το έχουν αύριο ενώ αν και εργαζόμενοι, δεν έχουν κανένα από τα εχέγγυα του εργαζομένου. Δεν έχουν σύμβαση, δεν καλύπτονται από κάποια αίσθηση ασφάλειας και είναι όλα ανοιχτά στην πιο ρευστή των ρευστών εποχή. Δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα για την επόμενη στιγμή. Ούτε ακριβώς απολυμένοι ώστε να έχουν την ταυτότητα του απολυμένου και να δουν πώς θα τη διαχειριστούν. Αυτή η χρεοκοπία της βεβαιότητας συνοδεύεται ταυτόχρονα και από μια χρεοκοπία στο θέμα της ψυχικής υγείας».

Στυλιανίδης
: «Συμφωνώντας με αυτή την παρατήρηση θα έλεγα στην εποχή μας, που την ονομάζουμε εποχή της κρίσης αλλά προοίμιο υπήρξε εδώ και μία δεκαπενταετία τουλάχιστον, ακόμη και οι ίδιοι οι εργαζόμενοι έχουν να αντιμετωπίσουν την οικονομική επισφάλεια, την κοινωνική επισφάλεια και τη διαχείριση μιας αβεβαιότητας που δεν έχει κανένα σημείο αναφοράς που να τους επιτρέπει να επενδύσουν στο μέλλον. Η επένδυση στο μέλλον είναι προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική τους υγεία. Η απο-επένδυση από τη μελλοντική προοπτική είναι ένας παράγοντας που ευθραυστοποιεί τον ψυχισμό των ατόμων και μειώνει, πολλές φορές δραματικά μέσα σε συνθήκες εργασιακού μεσαίωνα, την ανθεκτικότητα».

Τσαλίκογλου
: «Και κάτι ακόμη. Σήμερα οι άνθρωποι απολύονται ως απαξιωμένοι. Υπάρχει όλη αυτή η τεχνική της απαξίωσης και της συλλογικής ενοχοποίησης. Αυτοί που θα φύγουν δεν είναι μόνο οι πλεονάζοντες. Αυτός ο αυτοστιγματισμός είναι ό,τι χειρότερο. Οδηγεί σε μίσος, οργή και απελπισία. Κρύβει ένα γιγαντιαίο ποσοστό μίσους και οργής. Και πού θα στραφεί αυτή η οργή; Θα τη στρέψει απέναντι στον άλλον ή σε διάφορους επιλεκτικά κατασκευασμένους εχθρούς ή απέναντι στον εαυτό του. Δηλαδή αυτά τα δύο άκρα όπου θα στραφεί ο θεμιτός, πρέπει να πούμε, θυμός είναι και τα δύο καταστροφικά».

Στυλιανίδης
: «Οταν μια πραγματικότητα είναι τόσο απειλητική, που συνδέεται με το αίσθημα της ακύρωσης και της απώλειας της αξιοπρέπειας, και της απώλειας της αυτοεκτίμησης, έχει ως αποτέλεσμα να βάζει το άτομο σε μια διαδικασία αποτυχίας, ταπείνωσης, εσωτερίκευσης της ντροπής και διάβρωσης της ταυτότητάς του. Η οποία ήταν δεδομένη πριν από 15-20 χρόνια. Οταν η ταυτότητα υπονομεύεται και το άτομο βιώνει μια ναρκισσιστική ευθραυστότητα έχει δύο επιλογές. Το είπε η Φωτεινή. Είτε να στραφεί εναντίον του εαυτού του (κατάθλιψη, απόσυρση, παθητικότητα κ.λπ.) είτε να προστρέξει σε αμυντικούς μηχανισμούς, κατά τη γνώμη μου αρχαϊκούς, πρωτόγονους, αναπλήρωσης αυτής της αιμορραγίας που του προσφέρουν ένα αναγκαίο μύθευμα. Ενα ιδεώδες. Βλέπε Χρυσή Αυγή. Βλέπε ναζισμός».
 
Γιατί ενώ ο άνθρωπος βιώνει όλη αυτή την πίεση δεν αντιδρά; Η συλλογική αντίδραση δεν είναι ανάλογη με τη βίαιη υφαρπαγή της αξιοπρέπειας και της ελπίδας. Οι νέοι, στην πλειοψηφία τους, θέλουν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους γιατί δεν αντέχουν και οι μεγάλοι μαζεύουν τα κομμάτια τους.

Τσαλίκογλου
: «Οταν ο βαθμός της απογοήτευσης, της διάψευσης και της ανημποριάς ξεπερνά ένα όριο, όλα χάνουν το νόημά τους, δεν βρίσκεις νόημα, αποεπενδύεις ακόμα και αυτά που θα μπορούσαν να σε βοηθήσουν να κάνεις την υπέρβαση. Υπάρχει μια πολύ σημαντική έρευνα που έγινε για την Κατοχή και συγκεκριμένα για την ψυχοπαθολογία της πείνας, η οποία κατέδειξε πως όσοι εντάχθηκαν σε συλλογικότητες, όσοι πίστεψαν ότι υπάρχει άλλη μέρα, οργανώθηκαν και δεν δέχθηκαν παθητικά τον κατακτητή, αυτοί όχι μόνον δεν αρρώστησαν, όχι μόνον δεν σκέφτηκαν να αυτοκτονήσουν, όχι μόνο δεν είχαν καταθλίψεις αλλά είχαν πιστέψει σε μία προοπτική, είχαν ελπίδα και αυτό τους εμψύχωνε και μεταμόρφωνε την ανημποριά σε δύναμη. Ηταν το αντίδοτο στην απόγνωση. Για να μπορέσει να γίνει αυτό σήμερα πρέπει να νοηματοδοτήσεις, να υπάρχει κάτι να πιστέψεις. Για ποιον λόγο σήμερα εμφανίζεται αυτή η αποεπένδυση; Πιστεύω ότι αυτό αποτελεί τη λόγχη, το δόρυ και το κύριο αντικείμενο της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας. Οι νεοφιλελεύθεροι τι κάνουν; Δεν αρκούνται στην εξαθλίωση, αλλά πείθουν ότι δεν υπάρχει άλλη λύση, ότι εκείνοι που το υφίστανται φταίνε, ότι είναι άχρηστοι και ότι "όλοι μαζί τα φάγαμε". Από τη στιγμή που αυτό το ιδεολόγημα έχει περάσει, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και παντού, αποδεικνύεται πόσο οι ιδεολογικές αυτές τακτικές της άρχουσας κοινωνίας σήμερα είναι ακόμη πιο διαλυτικές από ό,τι είναι αυτή καθεαυτή η ανθρωπιστική κρίση. Ανθρωπιστικές κρίσεις είχαμε και στο παρελθόν, ανθρωπιστικές κρίσεις είχαμε και στην Κατοχή, ανθρωπιστικές κρίσεις υπήρχαν επί χούντας, αυτές όμως χαλύβδωναν το φρόνημα. Θα έλεγα ότι ακόμα πιο σημαντικό διακύβευμα κι ακόμα πιο επίμαχο αίτημα από το ξεπέρασμα της κρίσης είναι ο πόλεμος ενάντια σε αυτή την καταθλιπτική και κατακλυσμική επιβολή όλων των μορφών της ΤΙΝΑ (σ.σ.: there is no alternative, δεν υπάρχει εναλλακτική λύση). Δεν υπάρχει άλλη λύση στην Παιδεία, δεν υπάρχει άλλη λύση στην Υγεία, έρχονται και μας βομβαρδίζουν με αυτούς τους μονοδρόμους τους φοβερούς και το χειρότερο είναι ότι έχει πεισθεί ο κόσμος».

Στυλιανίδης
: «Δύο ακόμα παρατηρήσεις. Η κατασκευή του φόβου, της ενοχής που είπε η Φωτεινή, μέσα από την κυρίαρχη αυτή ιδεολογία συναντά και ένα άλλο κομμάτι και έναν άλλον μηχανισμό που είναι η εσωτερίκευση στον ψυχισμό του κάθε πολίτη του χρέους. Οταν το χρέος εσωτερικεύεται σαν οντότητα, εγώ χρωστάω, τότε εγώ παθητικοποιούμαι, μένω σιωπηλός, δεν έχω δικαίωμα να μιλήσω γιατί δεν είμαι πια αξιοπρεπής. Και εδώ έρχεται η κουβέντα που λέγαμε πριν για την ΤΙΝΑ, το θατσερικό δόγμα. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν αποτελεί μόνο μια αντίληψη και μια ιδεολογία για την οικονομία αλλά διαβρώνει όλες τις σφαίρες τις ατομικής, ψυχικής και κοινωνικής ζωής.

Η κοινωνία δεν ήταν έτοιμη να αντέξει δημιουργικά και να ενισχύσει την ανθεκτικότητά της γιατί ήταν μια κοινωνία σε αποσύνθεση, απολύτως διαβρωμένη από όλα αυτά τα φαινόμενα που περιγράψαμε πριν. Εδώ έχουμε έναν πλήρη φαύλο κύκλο. Αυτή η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, αυτή η διάβρωση του κοινωνικού ιστού παράγει παθητικοποίηση η οποία με τη σειρά της παράγει ψυχική διαταραχή, προσβάλλει την ψυχική υγεία η οποία με τη σειρά της καταστρέφει τον κοινωνικό δεσμό.

Και για να επανέλθουμε στην ψυχιατρική πρέπει να εφεύρουμε σε εποχές κρίσεις και το οφείλουμε αυτή τη στιγμή, μια νέου τύπου ψυχιατρική προσέγγιση που να αγγίζει το σύνολο αυτής της πολυπλοκότητας και όχι μόνο τη φτώχεια και κάποια στιγμή την απανθρωπιά του βιοϊατρικού μοντέλου».

Τσαλίκογλου: «Και να επενδύσουμε σ' αυτό που δεν γνωρίζουμε. Το ήδη γνωστό και τραυματίζει και κακοποιεί. Μια ελπίδα μένει, σε αυτό που ήδη δεν γνωρίζεις».

 

ΠΗΓΗ: tovima.gr

Τις επιπτώσεις της κρίσης στην ψυχική υγεία περιγράφει ο καθηγητής κοινωνικής ψυχιατρικής Στέλιος Στυλιανίδης*. Καταθέτει τα πραγματικά στοιχεία για τις αυτοκτονίες και τις ψυχικές διαταραχές που συνδέονται με την οικονομική δυσπραγία, εξηγεί πώς αποκτούν πολιτική έκφραση τα κοινωνικά και ψυχολογικά αδιέξοδα και διατυπώνει τις απόψεις του για το πώς πρέπει να προχωρήσει η ψυχιατρική μεταρρύθμιση στη χώρα μας. Της Αγγελικής Σπανού.

Είναι μύθος ή αλήθεια ότι έχουν αυξηθεί δραματικά οι αυτοκτονίες στη χώρα μας μετά την κρίση;
 
Ο τρόπος που η ψυχιατρική επιδημιολογία προσεγγίζει επιστημονικά το θέμα των αυτοκτονιών διαφέρει από τον ποσοτικό τρόπο παρουσίασης στα ΜΜΕ. Οι πρόσφατες έρευνες στη Ελλάδα (Giotakos et al., 2011, Economou et al., 2011, Madianos et al., 2011, Stuckler et al., 2009) δείχνουν ότι υπάρχει ισχυρή σύνδεση της ανεργίας και της αύξησης των ανθρωποκτονιών αλλά και της αυτοκτονικής συμπεριφοράς. Σε απόλυτους αριθμούς, που προέρχονται από την Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, τεκμηριώνεται ότι από το 2007 έως το 2009, περίοδο κατά την οποία η κρίση ξεκινούσε, παρουσιάστηκε 19% αύξηση των αυτοκτονιών.

Σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, και με στοιχεία του 2011, η Ελλάδα παρουσιάζει ένα ποσοστό αυτοκτονιών 4,4  ανά 100.000 κατοίκους ενώ η Ισπανία το 2012 παρουσιάζει 7,6/100.000 κατοίκους και η Πορτογαλία 8,5/100.00 κατοίκους. Στη δε Ισπανία σημειώνεται μια αύξηση 11 % από το 2011 έως το 2012. 4 επιπλέον παρατηρήσεις συμπληρώνουν την απάντηση στο ερώτημά σας:

α) Έχουμε μια εντυπωσιακή αύξηση 36% των αποπειρών αυτοκτονίας από το 2009 έως 2011 και μια στατιστικά σημαντική σχέση μεταξύ οικονομικής δυσπραγίας (φτώχειας, ανεργίας, αδυναμίας εύρεσης οικονομικών πόρων για επιβίωση) και αυτοκτονικότητας στο γενικό πληθυσμό.

β) Στη χώρα μας λόγω θρησκευτικών πεποιθήσεων και κουλτούρας της ορθοδοξίας (όπως και οι «έμμεσες» αυτοκτονίες που προκαλούνται στο πλαίσιο των τροχαίων ατυχημάτων) υπάρχει ισχυρή προκατάληψη εκ μέρους των οικογενειών να δηλώνουν την αυτοκτονία ως αίτια αιφνιδίου θανάτου ενός μέλους τους (λόγοι δυνατότητας τέλεσης θρησκευτικής τελετής)

γ) Τα αιτήματα για ψυχολογική βοήθεια που λαμβάνουν οι γραμμές τηλεφωνικής βοήθειας γα κατάθλιψη και αυτοκτονίες έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια κατά μέσο όρο 27% (ΕΠΙΨΥ, 2010).

δ) Εξάλλου, σύμφωνα με τον Stuckler (2009), σε ευρωπαϊκό επίπεδο 1% αύξηση της ανεργίας συνδέεται με 0,79% αύξηση των αυτοκτονιών σε ηλικίες μικρότερες των 65 ετών και κάθε 3% αύξηση της ανεργίας συνδέεται με 4,45% αύξηση των αυτοκτονιών.
 
Αυτό αφορά συνολικά τον ευρωπαϊκό Νότο και τις χώρες της κρίσης;
 
Η αύξηση των αυτοκτονιών αφορά και τις χώρες του ευρωπαϊκού νότου: Ισπανία και Πορτογαλία καταγράφουν μια αύξηση από το 2011 μέχρι το 2012 από 8-11% ενώ δεν υπάρχουν δυστυχώς διαθέσιμες αξιόπιστες πηγές για την Ιταλία σε εθνικό επίπεδο παρά μόνο σε επίπεδο περιφερειών, π.χ. στη Λομβαρδία, όπου αναφέρεται μια ανοδική τάση τόσο των αυτοκτονιών όσο και των αποπειρών αυτοκτονίας. Μπορούμε όμως να υποστηρίξουμε τεκμηριωμένα ότι σε όλες του χώρες του νότου υπάρχει μια αύξηση της σοβαρής βαρύτητας κατάθλιψης, η οποία συνδέεται με την ανεργία, τη φτώχεια και την οικονομική δυσπραγία.

Στην Ελλάδα για παράδειγμα, προσδιορίζεται από 3,3% το 2008 σε 8,2% το 2011. Υπολογίζουμε, με επιφύλαξη μέχρι τη διεξαγωγή της επόμενης επιδημιολογικής έρευνας σε εθνικό επίπεδο, ότι σε σχέση με τη επιδημιολογική τάση που προσδιορίζεται από τις προηγούμενες έρευνες το σημερινό ποσοστό μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής στο γενικό πληθυσμό θα μπορούσε να υπερβαίνει και το 12%.

Συμπερασματικά, οι σοβαρές ψυχικές διαταραχές και ιδιαίτερα η κατάθλιψη αποτελούν ένα μείζον θέμα δημόσιας υγείας, τη στιγμή που οι προϋπολογισμοί για την ενίσχυση των υπηρεσιών της δημόσιας υγείας και του κοινωνικού κράτους μειώνονται δραματικά σε όλες τις χώρες του νότου. Τα στοιχεία σχετικά με τα παιδιά και τους εφήβους αποτελούν ένα άλλο μείζον θέμα δημόσιας υγείας και προληπτικών παρεμβάσεων: αξίζει να αναφερθεί ότι απόπειρες αυτοκτονίας των εφήβων έχουν αυξηθεί κατά 20% τα τελευταία 4 χρόνια (Αναγνωστόπουλος & Σουμάκη, 2013), οι περιπτώσεις εγκατάλειψης της σχολικής εκπαίδευσης (drop-outs) αυξήθηκαν κατά 25%, οι περιπτώσεις σχολικού εκφοβισμού (bullying) κατά 22% και οι περιπτώσεις σοβαρών οικογενειακών συγκρούσεων συνδεόμενων με την οικογενειακή κρίση που επηρεάζουν τα παιδιά έχουν αυξηθεί κατά 51%.
 
Ποιος είναι το προφίλ του ανθρώπου που καταρρέει υπό το βάρος των προβλημάτων ή αδιεξόδων που αντιμετωπίζει;
 
Οι παράγοντες μείωσης της ανθεκτικότητας του ατόμου συναρτώνται πρωτίστως από την προϋπάρχουσα δομή της προσωπικότητας του άρα εξατομικεύονται. Ωστόσο, οι παράγοντες κινδύνου που καθορίζουν την ευαλωτότητα και τη μείωση της ανθεκτικότητας του προφίλ του ανθρώπου εν μέσω της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης είναι το βίωμα της ταπείνωσης, της ντροπής, της ήττας ή το έλλειμμα οιασδήποτε προοπτικής και επένδυσης στην ελπίδα ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν στο ορατό μέλλον (Kendler et al., 2003).

Επίσης, μέσα από εμπειρικές παρατηρήσεις, στο πλαίσιο ποιοτικής έρευνας που πραγματοποιήσαμε στο κέντρο της Αθήνας (Stylianidis et al., 2011) η οικονομική δυσπραγία και το έλλειμμα επένδυσης στην ελπίδα, η κοινωνική αποσύνδεση και η χαλάρωση των κοινωνικών δεσμών ενός υποστηρικτικού δικτύου αλληλεγγύης μπορεί να μετατρέψει  μια φυσιολογική διαδικασία πένθους σε κλινική κατάθλιψη. Ο θυμός και η οργή του ατόμου για τη δραματική αλλαγή του οικονομικού και κοινωνικού στάτους του μπορεί να μετατραπεί είτε σε τυφλή οργή, καταστροφικότητα επενδυμένη με αντισυστημική ρητορική (βλ. παράδειγμα ενίσχυσης της ΧΑ και της ναζιστικής ιδεολογίας της) ή να μετασχηματισθεί σε αυτοκαταστροφική ενόρμηση, αυτοενοχοποίηση και παθητικότητα απέναντι στις εξελίξεις.
 
Παίζει ρόλο η ηλικία και το φύλο;
 
Παρατηρείται σχεδόν τριπλάσια αύξηση των αυτοκτονιών στους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες, ενώ οι πρόσφατες επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι αρχίζει να υπάρχει μια εξομοίωση του ποσοστού της κατάθλιψης των ανδρών σε σχέση με τις γυναίκες, το οποίο μέχρι πρότινος ήταν 1 προς 3. Οι παραγωγικές ηλικίες (18-65) είναι αυτονόητο ότι πλήττονται περισσότερο από την ανεργία και την οικονομική δυσπραγία.
 
Aντιμετωπίζεται η ψυχολογική πίεση που φέρνει η ανεργία ή μιλάμε για κάτι αδύνατο;
 
Η ψυχολογική πίεση μπορεί εν μέρει να αντιμετωπιστεί με αυτό που θα αποκαλούσαμε ενίσχυση του κοινωνικού κεφαλαίου, ενίσχυση των δομών αλληλεγγύης και των κοινωνικών δεσμών. Μια καλή πρακτική, την οποία θα πρέπει να αναπτύξουμε σε μια επόμενη ευκαιρία, είναι η συγκρότηση ομάδων αυτοβοήθειας ενάντια στην κατάθλιψη και την κοινωνική οδύνη με leaders έπειτα από εκπαίδευση τα ίδια τα άτομα που έχουν βιώσει μια εμπειρία καταθλιπτικής διαταραχής ή άλλης συναισθηματικής διαταραχής.

Ωστόσο, η ενίσχυση του κοινωνικού δικτύου δεν μπορεί να υποκαταστήσει ούτε τις ισχυρές δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, ψυχικής υγείας και κοινωνικής φροντίδας αλλά ούτε και να ανατρέψει το βασικό στοιχείο της κυβερνητικής προπαγάνδας που στον ευρωπαϊκό νότο χαρακτηρίζεται ως μη αναστρέψιμη πολιτική (Τ.Ι.Ν.Α.: there is no alternative). Το ζήτημα μέσα στην πολυπλοκότητα του είναι εξόχως πολιτικό, στο βαθμό που οι άνθρωποι θα πρέπει να επενδύσουν σε μια προοπτική ανατροπής της ιδεολογίας της ΤΙΝΑ σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
 
Ισχύει ότι υπάρχει μεγάλη έξαρση στις ψυχικές διαταραχές και στην κατάθλιψη;
 
Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχει μια αύξηση της συχνότητας της σοβαρής ψυχοπαθολογίας συμπεριλαμβανομένης και της κατάθλιψης σε άτομα που έχουν συνταξιοδοτηθεί και σε ανέργους 12-14% βάσει μιας πρόσφατης εθνικής επιδημιολογικής έρευνας (Μαυρέας, 2011)
 
Η οικονομική δυσπραγία δεν ευνοεί την ψυχοθεραπεία. Υπάρχουν επαρκείς κρατικές δομές για να υποστηριχθούν όσοι έχουν περισσότερο ανάγκη;
 
Η απάντηση έχει ήδη εν μέρει δοθεί. Το έλλειμμα των κρατικών δομών είναι τεράστιο και η Ελλάδα βιώνει το μέγεθος μιας ανθρωπιστικής κρίσης με παρεμβάσεις πολύτιμες αλλά ανεπαρκείς των ΜΚΟ όπως ακριβώς συμβαίνει σε αναπτυσσόμενες χώρες μετά από μια καταστροφή (Αφρική, Ασία). Το βέβαιο είναι ότι οι διάφορες επιστημονικές εταιρείες του χώρου πρέπει να δραστηριοποιηθούν περισσότερο ώστε να προσφέρουν δωρεάν η με πολύ χαμηλό κόστος δυνατότητα πρόσβασης και σε ψυχοθεραπευτική στήριξη. Αυτό όμως δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη συγκροτημένη παρέμβαση μέσα από ένα οργανωμένο δίκτυο κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
 
Έχουν αυξηθεί και τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας. Προφανώς κάπου υπήρχε αυτή η αγριότητα και απλώς εκδηλώθηκε εντονότερα μετά την κρίση. Μπορεί να συμβαίνει κάτι άλλο;
 
Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχειά σε επίπεδο εθνικής επιδημιολογικής μελέτης για περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας. Εξάλλου η προκατάληψη, ο στιγματισμός και αυτοστιγματισμός των γυναικών αλλά και των κακοποιημένων παιδιών, το επώδυνο αίσθημα κοινωνικής ντροπής και εσωτερικευμένης ενοχής εμποδίζουν την οργανωμένη συλλογή μαρτυριών γύρω από αυτό το θέμα. Ωστόσο, σύμφωνα με στοιχεία γραμμής SOS 15900, η οποία στηρίζεται από τη Γενική Γραμματεία Ισότητας Φύλων, στα 2,5 χρόνια λειτουργίας της, η γραμμή δέχθηκε 12.313 κλήσεις: το 90% των κλήσεων αφορούσε καταγγελίες έμφυλης βίας, από αυτές το 75% αφορούσε καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία ενώ το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι τα περιστατικά αυτά των γυναικών αφορούν όλες τις κοινωνικοοικονομικές τάξεις και επομένως δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι αφορά μόνο τα πληττόμενα από την κρίση κοινωνικά στρώματα.
 
Το μίσος προς τους ξένους (ρατσισμός) και οι φασιστικές συμπεριφορές πώς συνδέονται με την  κρίση. Γίνεται ο φτωχός κακός ή είναι κάπως πιο σύνθετο;
 
Οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες δημιουργούν συνθήκες ακραίας κοινωνικής ανασφάλειας, απώλειας βασικών σημείων κοινωνικής και συμβολικής αναφοράς του ατόμου και παραβιάζουν τα βασικά δικαιώματα των πολιτών όπως αυτά έχουν θεσμοποιηθεί στις δυτικές δημοκρατίες. Οι πολιτικές λιτότητας και οι άγριες περικοπές μισθών και συντάξεων καθώς και η αποδόμηση του οικονομικού και κοινωνικού ιστού οδηγούν μοιραία στην ενίσχυση του φανατισμού, των απλουστευτικών λύσεων για τον ψυχισμό (διχοτομήσεις: καλός-κακός, ξένος-έλληνας) και των παρανοϊκών μηχανισμών του ευάλωτου ατόμου. Δηλαδή για όλα φταίει ο άλλος, ο τρίτος, ο κακός ξένος που στερεί τη δουλειά από τους έλληνες και αποτελεί ένα μίασμα ως προς την «καθαρότητα» της φυλής.

Το φαινόμενο ανάδυσης της φασιστικής-ναζιστικής ιδεολογίας και του ακραίου λαϊκισμού εθνικιστικού τύπου σε συνθήκες κρίσης είναι εξαιρετικά πολύπλοκο και αποτελεί ήδη αντικείμενο μιας ερευνητικής εργασίας που διεξάγουμε στο Πάντειο για την κατανόηση του φαινομένου της ΧΑ. Συνεπώς το πρόβλημα είναι πολύ πιο σύνθετο από το να υποστηρίζουμε ότι ο φτωχός γίνεται κακός και σε καμία περίπτωση η ανάλυσή του δεν μπορεί να συρρικνωθεί με όρους ψυχιατρικούς ή ψυχαναλυτικούς αλλά ευρύτερα κοινωνικούς και πολιτικούς.
 
Πού βρίσκεται σήμερα το πρόγραμμα ΨΥΧΑΡΓΩΣ;
 
Η μεταρρύθμιση των ψυχιατρικών υπηρεσιών στην Ελλάδα θεωρείται δικαίως μία από της ευρύτερες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες στη χώρα, σε σύγκριση με τις μεταρρυθμίσεις σε άλλους χώρους, όπως το εκπαιδευτικό σύστημα ή η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας. Παρά τις διαφορετικές και αντικρουόμενες απόψεις, δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε τη συνεχιζόμενη χρονική διάρκεια, τις νομοθετικές, θεσμικές και οργανωτικές αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν, την κατάργηση οργανισμών και τη δημιουργία νέων δομών και θέσεων εργασίας.    

Δημιουργήθηκαν περισσότερες από 400 κοινοτικές δομές ψυχικής υγείας και το 50% των ψυχιατρικών κλινών μεταφέρθηκε από τα ψυχιατρικά νοσοκομεία στην κοινότητα. [Το 2001 το 49% των ψυχιατρικών κλινών ήταν σε ψυχιατρικά νοσοκομεία, από 99% που ήταν το 1982.  Πιο συγκεκριμένα, 3% βρισκόταν σε Γενικά Νοσοκομεία, 50% παρέμενε σε ψυχιατρικά νοσοκομεία και 47% βρισκόταν σε κοινοτικές δομές (οικοτροφεία ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης) (Amadeo et al., 2007: 237). Στο συνολικό αριθμό ψυχιατρικών κλινών, ανεξαρτήτως πλαισίου, ανά 10000 πληθυσμού, η Ελλάδα βρίσκεται κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο (10,2) με 8,7. Συγκεκριμένα, οι ψυχιατρικές κλίνες στα δημόσια ψυχιατρικά νοσοκομεία ήταν 8486 το 1981-3, 5007 το 1996 και 3500 το 2000 (Στυλιανίδης, Γκιωνάκης, Χονδρός, 2009)]
 
Στα θετικά πρέπει να αναφέρουμε ακόμα την δημιουργία νησίδων καλής πρακτικής σε κοινοτικό επίπεδο με προσπάθειες εφαρμογής των αρχών της κοινωνικής ψυχιατρικής και ολοκληρωμένης κάλυψης του τοπικού πληθυσμού. Η καθημερινή εμπειρία όμως, ειδικά μέσα από τα μάτια των ασθενών και των συγγενών τους μας δείχνουν ότι υπάρχουν τεράστια προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Συμπερασματικά, φαίνεται ότι η οργανωμένη πολιτική στήριξης της δημόσιας υγείας και επομένως της δημόσιας ψυχικής υγείας και της ολοκλήρωσης της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης έχει εγκαταλειφθεί προς όφελος της εφαρμογής της μνημονιακής πολιτικής.
 
Τι πρέπει να γίνει για να εξελιχθεί ομαλά η αποασυλοποίηση;
 
Πραγματική υποστήριξη και ενίσχυση της καινοτομίας και των δράσεων για να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις της κρίσης αντί για οριακή «συντήρηση» του δημόσιου συστήματος ψυχικής υγείας. Δημιουργία δομών στις περιοχές που δεν υπάρχουν, συντονισμός των δομών που δημιουργήθηκαν με λειτουργία των ψυχιατρικών τομέων. Ολοκλήρωση του κλεισίματος των νοσοκομείων μ’ ένα ρεαλιστικό σχέδιο.

Το σχέδιο αυτό δεν θα πρέπει να έχει γνώμονα το άδειασμα των νοσοκομείων (βία, απονοσοκομειοποίηση που δεν έχει σχέση με μια ολοκληρωμένη στρατηγική αντικατάστασης του ψυχιατρείου από ένα οργανωμένο εναλλακτικό δίκτυο υπηρεσιών ψυχικής υγείας) και την εξοικονόμηση πόρων αλλά την αξιοποίηση των πόρων των νοσοκομείων για την κάλυψη των αυξημένων αναγκών ψυχιατρικής φροντίδας.

Οι ειδικοί της ψυχικής υγείας, άτομα με χρόνια εμπειρίας και τεκμηριωμένη τεχνογνωσία πρέπει να έχουν λόγο στο σχεδιασμό και στην λήψη αποφάσεων. Η μεταρρύθμιση υποβιβάζεται συστηματικά με άλλοθι την έλλειψη πόρων ή την κακοδιαχείριση σε διαχειριστικό ζήτημα χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ασθενείς και οι εργαζόμενοι. Βλέπουμε ήδη ότι η «μεταφορά» ασθενών σε κοινοτικές δομές σε σύντομο διάστημα χωρίς την κατάλληλη προετοιμασία εξυπηρετεί την εκπλήρωση ποσοτικών στόχων αλλά οδηγεί και σε υποτροπές, σε φυγές και στην ανάγκη για άμεση επιστροφή σε ψυχιατρείο.

Άλλωστε και όσα καταγράφηκαν στην Αγγλία με την αναφορά Francis που ακολούθησε το σκάνδαλο στο Mid Staffordshire που συντάραξε τους Βρετανούς, έδειξαν πόσο επικίνδυνο είναι η πολιτική υγείας να βασίζεται μόνο στις αναφορές και τους δείκτες των διοικήσεων και να αγνοεί τη γνώμη των ασθενών και των εργαζομένων.
 
* Ο Στέλιος Στυλιανίδης είναι Ψυχίατρος-Ψυχαναλυτής, Καθ. Κοινωνικής Ψυχιατρικής Πάντειο Πανεπιστήμιο, Επ. Διευ/ντής ΕΠΑΨΥ.

 

ΠΗΓΗ: tvxs.gr

Για να διαβάσετε την συνέντευξη που παραχώρησε Στο ΧΩΝΙ ο κ. Στυλιανίδης Στέλιος, Καθ. Κοινωνικής Ψυχιατρικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, πατήστε εδώ.

   

Βρίσκεστε εδώ: Home Απόψεις

Δείτε μας στο YouTube

Ακολουθήστε μας στο Twitter

 

Βρείτε μας στο Facebook